Antonín Pilgram

architect, beeldhouwer, bouwmeester,
steenmeester en houtsnijder.

Geboren 1460 waarschijnlijk in Brno, Tjechië,

overleden 1515 te Wenen.

    De naam Pilgram is reeds halverwege de 14e eeuw bekend in Moravië. Familieleden leefden in Brno en Jihlava als schilders en beeldhouwers. Een van de bekendste kunstenaars in de tijd van laat gotiek in midden Europa was Antonín Pilgram. Hij studeerde waarschijnlijk in Wenen en volgde bouw- en beeldhouwer praktijk in west Duitsland. De Italiaanse renaissance had ook invloed op hem. Naar Brno, waar hij een groot deel van zijn leven woonde, kwam hij waarschijnlijk in het jaar 1495.

    Bij de restauratie van St. Jakob´s kerk in het jaar 1938 werd er een Pilgram´s steenmeestermerk in de kerkmuur gevonden boven de entree naar St. Maria´s zijkapel. Dat bewijst direct mede-betrokkenheid van Pilgram bij de kerkbouw. Dus hij moest  in die tijd een bekende bouw- en steenmeester geweest zijn. Hij werkte voor de kerk maar ook voor stads- gemeenten. Bij de bouw van het noorder kerkschip van St. Jakob´s kerk bouwde hij een voorkamer daarbij. Een verdieping (sacristie met erker) op twee pilaren is ook van zijn hand.

    Ongeveer in het jaar 1508 eindigde hij de beeldhouwersdecoraties van de Jodenpilaar (ze werd in jaar 1835 vernietigd). Op de pilaarconsolen waren hoofden van duivels, een monnik, een gek en andere figuren aangebracht. Het masker van een man met capuchon is naar men zegt zijn zelfportret. Delen van pilaardecoratie bevinden zich nu in het lapidarium van het Stedelijk Museum in Brno.

    Het bekende werk van Pilgram in Brno is het portaal van het Oude Stadhuis. Architectuur van het portaal, die niet tot het torenlichaam toebehoort, loopt door tot de tweede verdieping. In vijf verticale lijnen lopen slangen die door sluiers het voetstuk van standbeelden onderbreken. Alle delen zijn rijk gedecoreerd met plantornamenten, krabben, ruikers en fialen. Het portaal steekt door detail– en filigraanbewerking uit en de standbeelden dragen een karakter van portretrealisme en individualisme. De auteur van het portaal was lange tijd onbekend. Volgens architectuurstijl was het van Pilgram. De directeur van het Stedelijk archief Jaroslav Dřímal vond in de 50-er jaren van de laatste eeuw in het stadsboek een notitie, waardoor zeker is, dat meester Antonín (Pilgram) voor zijn werk betreffende het stadhuisportaal een som geld gekregen heeft. Het werk moest in die tijd klaar zijn omdat Pilgram in de loop van datzelfde jaar naar Wenen geroepen was om de St. Stephan´s dom te bouwen.

    Antonín Pilgram was ook een uitstekend houtsnijder. Er zijn twee figuren van heiligen in de Galerie van Moravië in Brno als bewijs van zijn figuurkunst. Hij had een buitengewoon vermogen voor psychologische portretten. Zijn werk stelt veelal actieve, zelfverzekerde en trotse mensen voor maar soms ook met sceptische kenmerken. De plastiek van St. Peter Martelaar is voor een groot deel zijn zelfportret.

    Volgens geschilnotities tussen Pilgram en Weense steenmeesters was hij heftig en meedogenloos. Zijn zelfportret met baret (kijkt halfopen raam uit) bevindt zich tussen steenbeelden decoratie van de kansel in Stephan´s dom in Wenen, waar hij ook het voetstuk van het orgel gemaakt heeft.

    Pilgram´s kunst heeft een geprivilegieerde plaats tussen anonieme middeleeuwse scheppers. Er zijn in Brno vele prijzenswaardige gegevens van zijn kunst veelzijdigheid.

Er is een verhaal dat meester Antonín niet de hele som voor zijn werk op het stadhuis kreeg. Daarom heeft hij opzettelijk een torentje kromgebogen. Zijn karakter kan dit verhaal bevestigen maar in laat gotiek was het gebruikelijk om een bewijs van meesterwerk te geven door met vaste materiaal als met deeg te werken.

(vertaling van het Tsjechisch naar het Nederlands: 
Petr Korger, waarvoor mijn Hartelijke Dank, jp)